Çalıştığı halde sigorta bildirimi yapılmayan ya da prime esas kazancı ve çalışma günleri eksik gösterilen kişiler, bu sürelerin sosyal güvenlik kayıtlarına işlenmesi için hizmet tespit davası açabilir. Bu süreçte SGK işveren kayıtları çalışmanın ve bildirimin kapsamının değerlendirilmesinde yardımcı olabilir. Bu dava sayesinde çalışan, geçmişteki fiilî çalışmasının mahkeme kararıyla belirlenmesini ve emeklilik hesabında dikkate alınmasını talep eder.
Hizmet tespit davalarında en kritik konu, davanın doğru sürede açılmasıdır. Genel kural olarak hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre uygulanır. Ancak işverenin veya Sosyal Güvenlik Kurumunun elinde çalışmayı gösteren bazı belgeler bulunuyorsa bu süre her olayda aynı şekilde değerlendirilmez. Bu nedenle somut olayın belgeleriyle birlikte incelenmesi büyük önem taşır.
Hizmet tespit davası hangi durumlarda açılır?
Hizmet tespit davası, işçinin bir işverene bağlı olarak çalıştığı halde bu çalışmanın SGK’ya hiç bildirilmemesi veya eksik bildirilmesi durumunda gündeme gelir. Çalışanın sigorta girişinin geç yapılması, çalışma günlerinin eksik gösterilmesi ya da ücretin gerçeğinden düşük bildirilmesi de uyuşmazlığın konusu olabilir.
Davanın temel amacı, fiilî çalışmanın belirlenmesi, sigortalılık başlangıcının ortaya konulması ve eksik hizmet sürelerinin SGK kayıtlarına işlenmesidir. Mahkeme, yalnızca tarafların beyanlarına değil; işyerinin niteliğine, çalışma koşullarına, tanık anlatımlarına ve yazılı belgelere birlikte bakar.
- Hiç sigorta bildirimi yapılmayan çalışmalar,
- Eksik gün bildirilen veya çalışılan dönemden daha kısa gösterilen hizmetler,
- Sigorta başlangıcı geç yapılan çalışmalar,
- Ücret ya da prim gün sayısı gerçeğe aykırı bildirilen dönemler.
Hak düşürücü süre kaç yıldır?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 86. maddesi uyarınca, kural olarak hizmet tespit davasının hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılması gerekir. Örneğin 2019 yılında gerçekleşen ve SGK’ya hiç bildirilmeyen bir çalışma bakımından süre, kural olarak 31 Aralık 2019 tarihinde başlar ve beş yıllık dönem içinde değerlendirilir.
Buradaki süre, zamanaşımı değil hak düşürücü süredir. Bu ayrım önemlidir; çünkü hak düşürücü süre geçtiğinde mahkeme davayı süre yönünden reddedebilir. Sürenin dolup dolmadığı, mahkeme tarafından olayın özelliklerine göre ele alınsa da çalışanların başvuruyu son ana bırakmaması gerekir.
Birden fazla çalışma dönemi söz konusuysa her dönem ayrı ayrı incelenebilir. Bazı dönemler süre içinde kalırken bazı dönemler bakımından hak düşürücü süre sorunu ortaya çıkabilir. Bu nedenle tüm çalışma geçmişinin tek bir tarih aralığı gibi değerlendirilmesi doğru değildir.
Beş yıllık sürenin istisnaları nelerdir?
Beş yıllık hak düşürücü süre mutlak ve her olayda değişmez bir kural olarak uygulanmaz. İşveren tarafından SGK’ya verilen ve çalışmayı ortaya koyan belgeler, sürenin değerlendirilmesinde önemli sonuç doğurabilir. Özellikle işe giriş bildirgesi, prim bordrosu veya yıllık hizmet belgesi gibi kayıtların bulunması, çalışmanın Kurumun bilgisi dışında olmadığını gösterebilir.
Çalışmaya ilişkin belgenin SGK kayıtlarına intikal etmiş olması, bildirimin eksik yapılması veya hizmetin tamamının sisteme işlenmemesi halinde farklı hukuki değerlendirmeler gündeme gelebilir. Bu kapsamda işyeri unvan bilgileri de işverenle bağlantının ve ilgili çalışma döneminin belirlenmesinde önem taşıyabilir. Bununla birlikte her belgenin varlığı otomatik olarak davanın kazanılacağı anlamına gelmez. Belgenin içeriği, dönemi, işverenle bağlantısı ve hangi süreyi kanıtladığı ayrıca incelenmelidir.
Yargıtay uygulamasında, Kurumun çalışmadan herhangi bir şekilde haberdar olduğu veya çalışma ilişkisinin resmî belgelerle ortaya çıktığı durumlarda hak düşürücü sürenin uygulanmasına ilişkin özel değerlendirmeler yapılabilmektedir. Bu nedenle sürenin geçtiği düşünülen dosyalarda dahi belgeler incelenmeden kesin sonuca varılmamalıdır.
Dava açmadan önce hangi belgeler toplanmalıdır?
Hizmet tespit davalarında ispat yükü bakımından somut ve tutarlı deliller büyük önem taşır. Çalışanın işyerinde gerçekten çalıştığını, hangi tarihler arasında görev yaptığını ve işverenle hizmet ilişkisi kurulduğunu gösteren her kayıt değerlendirmeye alınabilir.
Özellikle işyeri giriş-çıkış kayıtları, ücret ödeme belgeleri ve tanık anlatımları dosyanın temel delilleri arasında yer alır. Ayrıca aşağıdaki belgeler de uyuşmazlığın aydınlatılmasına katkı sağlayabilir:
- Banka hesap hareketleri ve maaş ödemeleri,
- İş sözleşmesi, ücret bordrosu veya puantaj kayıtları,
- İşyeri yazışmaları, görev belgeleri ve e-posta kayıtları,
- İşyerine ait kart basma, vardiya ve giriş-çıkış kayıtları,
- İş kazası, sağlık raporu veya kurum başvurusu gibi resmî belgeler,
- Aynı dönemde işyerinde çalışan ve çalışma koşullarını bilen tanıklar.
Tanık delili tek başına yeterli olur mu?
Tanık anlatımları, hizmet tespit davalarında sıkça başvurulan delillerden biridir. Ancak tanığın yalnızca çalışanın işyerinde bulunduğunu söylemesi çoğu zaman yeterli görülmez; tanığın çalışma dönemini, işin niteliğini, işvereni ve çalışma düzenini makul bir kesinlikle açıklayabilmesi gerekir.
Mahkeme, mümkün olduğunda bordro tanıklarını, aynı işyerinde çalışan kişileri ve işyerinin çevresinde bulunan kişileri dinleyebilir. Tanık beyanlarının birbiriyle uyumlu olması, yazılı belgelerle desteklenmesi ve hayatın olağan akışına uygun bulunması ispat gücünü artırır.
Yalnızca akrabalık ilişkisi bulunan veya çalışma dönemini doğrudan görmeyen kişilerin anlatımları, diğer delillerle desteklenmediğinde yeterli olmayabilir. Bu nedenle tanık seçimi kadar tanığın hangi olayları gerçekten bildiği de önem taşır.
Hizmet tespit davası kime karşı açılır?
Dava genellikle çalışmanın geçtiği işyerinin işvereni veya işverenlerine karşı açılır. Sosyal Güvenlik Kurumu da davada taraf olarak yer alır; çünkü verilecek karar, Kurumun kayıtlarını ve sigortalılık işlemlerini doğrudan etkiler.
Davalı işverenin vefat etmiş olması, şirketin kapanması veya işyerinin devredilmesi gibi durumlarda tarafların doğru belirlenmesi gerekir. İşverenin hukuki statüsü, işyerinin devri ve SGK işyeri kayıtları incelenmeden dava açılması, usule ilişkin sorunlara yol açabilir.
Görevli mahkeme ve dava süreci
Hizmet tespit davaları kural olarak iş mahkemelerinde görülür. Yetkili mahkeme, çoğunlukla işin yapıldığı yer veya davalı işverenin yerleşim yeri esas alınarak belirlenir. Dava dilekçesinde çalışmanın tarihleri, işveren bilgileri, yapılan iş, bildirilmeyen veya eksik bildirilen süreler ve deliller açıkça gösterilmelidir.
Mahkeme, SGK kayıtlarını ve işyeri dosyasını getirterek inceleme yapabilir; ilgili kurumlardan bilgi isteyebilir ve tanıkları dinleyebilir. Gerektiğinde işyerinde keşif yapılması veya bilirkişi incelemesine başvurulması da mümkündür. Dava süresinin korunması, doğru tarafların gösterilmesi ve delillerin zamanında sunulması sürecin sağlıklı ilerlemesi açısından kritik önemdedir.
Hizmet tespit davası açılmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurulup başvurulmayacağı da dosyanın niteliğine göre değerlendirilmelidir. Hizmetin tespitine ilişkin sosyal güvenlik uyuşmazlıkları, ücret ve alacak taleplerinden farklı özellik taşır. Bu nedenle güncel mevzuat ve somut talep birlikte incelenmelidir.
Dava kazanılırsa ne olur?
Mahkeme çalışmanın varlığını ve süresini tespit ederse karar kesinleştikten sonra SGK kayıtlarının düzeltilmesi gündeme gelir. Belirlenen günler ve sigortalılık başlangıcı, emeklilik koşullarının hesabında dikkate alınabilir. Ancak primlerin ödenmesi, borç tahakkuku ve Kurum kayıtlarının güncellenmesi gibi işlemler kararın içeriğine göre ayrıca yürütülür.
Karar, her durumda doğrudan emeklilik hakkı sağlamaz. Çalışanın yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresi bakımından emeklilik şartları ile diğer koşulları da taşıması gerekir. Bununla birlikte doğru verilen bir hizmet tespit kararı, emeklilik hesabını, sigorta başlangıç tarihini ve toplam prim gününü önemli ölçüde etkileyebilir.
Sonuç: Süreyi beklemeden hukuki inceleme yapın
Hizmet tespit davasında başarı, yalnızca sigortasız çalışmanın anlatılmasına değil; bu çalışmanın tarih, işveren ve delillerle tutarlı biçimde ortaya konulmasına bağlıdır. Özellikle beş yıllık hak düşürücü süre nedeniyle gecikmeden hareket edilmesi gerekir.
Çalışma dönemine ait belgeler toplanmalı, SGK hizmet dökümü kontrol edilmeli ve hak düşürücü sürenin uygulanıp uygulanmayacağı somut kayıtlar üzerinden değerlendirilmelidir. Belgelerin erken toplanması, tanıkların doğru belirlenmesi ve uzman hukuki destek alınması, hak kaybı riskini azaltır.
