Türkiye’nin kültürel mozaiğinde derin izler bırakan alevi ünlüler, sanatın, edebiyatın ve toplumsal yaşamın her alanında sergiledikleri duruşla halkın gönlünde taht kurmuşlardır. Alevilik, Anadolu’nun kadim kültürünü besleyen, sevgi ve insanlık odaklı felsefesiyle birçok değerli şahsiyetin yetişmesine vesile olmuştur. Bir kişinin dini inancı her ne kadar özel yaşamın bir parçası olsa da, bu köklü gelenekle harmanlanan isimlerin topluma kattığı değerler yadsınamaz bir gerçektir.
Hazırladığımız bu özel listede, Türkiye’de ve dünyada tanınan, başarılarıyla adından söz ettiren alevi ünlüler ve hayat hikayeleri yer almaktadır. Özellikle müzik dünyasında kendine has bir ekol yaratan alevi şarkıcılar, deyişleri ve türküleriyle bu zengin mirası nesillerden nesillere taşımaktadır. İşte sanatıyla, sesiyle ve duruşuyla topluma mal olmuş, Alevi kültürünün değerlerini temsil eden bazı önemli isimler:
Alevi Ünlüler
Aşık Mahzuni Şerif: 20. yüzyılın en büyük halk ozanlarından biridir. “Dom Dom Kurşunu”, “Yuh Yuh” gibi eserleriyle toplumsal sorunları dile getirmiş, Alevi-Bektaşi geleneğinin modern çağdaki sesi olmuştur.
Arif Sağ: Bağlama dendiğinde dünyada akla gelen ilk isimlerden biridir. Türk halk müziğine akademik ve teknik anlamda devrim niteliğinde katkılar sunmuş, bir dönem milletvekilliği de yapmıştır.
Güler Duman: Halk müziğinin en güçlü kadın seslerinden biridir. Özellikle genç yaşta başladığı kariyerinde deyişleri ve türküleri kendine has yorumuyla kitlelere sevdirmiştir.
Sebahat Akkiraz: Uluslararası alanda tanınan, deyiş ve nefeslerin en önemli yorumcularındandır. Sesindeki derinlik ve mistik hava ile Alevi müziğini dünya sahnelerine taşımıştır.
Yusuf Hayaloğlu: Şair ve söz yazarıdır. Ahmet Kaya’nın seslendirdiği birçok efsane şarkının söz yazarıdır. Toplumsal gerçekçi şiirleriyle bir neslin duygularına tercüman olmuştur.
Yılmaz Güney: “Çirkin Kral” lakaplı efsane oyuncu, yönetmen ve senaristtir. Türk sinemasında devrim yapmış, uluslararası arenada (Cannes Film Festivali gibi) büyük başarılar elde etmiştir.
Yıldız Tilbe: Türk pop ve arabesk müziğinin en özgün sanatçılarından biridir. Tunceli ve Ağrı kökenli olan sanatçı, kendine has tarzı ve samimi tavırlarıyla milyonların sevgisini kazanmıştır.
Hakan Taşıyan: Arabesk müziğin güçlü seslerinden biridir. Müslüm Gürses tarzına yakın yorumuyla 90’lı yıllara damgasını vurmuş, kederli ama içten şarkılarıyla tanınmıştır.
Olgun Şimşek: Çok yönlü bir sanatçıdır. Hem oyunculuğuyla (Bir Demet Tiyatro, Yalan Dünya gibi) hem de seslendirdiği türkülerle (özellikle “Üflediler Söndüm”) büyük beğeni toplamıştır.
Onur Akın: Özgün müziğin en önemli temsilcilerindendir. “Yağmur Yüreklim” gibi unutulmaz eserlere imza atmış, barış ve kardeşlik temalı şarkılarıyla tanınır.
Mazlum Çimen & Nesimi Çimen: Nesimi Çimen, curayı dünyaya tanıtan bir ozandır (Sivas Katliamı’nda vefat etmiştir). Oğlu Mazlum Çimen ise hem balet hem de babasından aldığı mirası sinema ve dizi müzikleriyle harmanlayan bir bestecidir.
Sadık Gürbüz: Tiyatrocu ve müzisyendir. Özellikle halk türkülerini özgün ve teatral bir yorumla seslendirmesiyle bilinir.
Bülent Polat: Bir Zamanlar Çukurova ve Avrupa Yakası (Şesu) gibi dizilerdeki başarılı oyunculuğuyla tanınan yetenekli bir tiyatro ve dizi oyuncusudur.
Dadaloğlu: Avşar boyunun en büyük ozanıdır. “Ferman padişahınsa, dağlar bizimdir” diyerek baskılara karşı duruşun ve özgürlüğün simgesi olmuştur.
Kamer Genç: Türk siyasetinin en renkli ve muhalif simalarından biridir. Tuncelili olan siyasetçi, TBMM’deki sıra dışı çıkışları ve dobra tavrıyla hafızalara kazınmıştır.
Ümit Karan: Galatasaray ve Milli Takım’da büyük başarılar yakalamış, Türk futbolunun önemli golcülerinden biridir.
İbrahim Sadri: Şair, sunucu ve televizyon programcısıdır. “Adam Gibi” şiiriyle büyük kitlelere ulaşmış, kendine has şiir okuma tarzıyla tanınır.
Alevi Ünlü Sanatçılar
Musa Eroğlu: Türk halk müziğinin yaşayan efsanelerinden biridir. “Mihriban” türküsüyle milyonlara ulaşmış, bağlamadaki ustalığı ve derlediği yüzlerce eserle Alevi-Bektaşi müziğinin en büyük temsilcilerinden biri olmuştur.
Ali Ekber Çiçek: “Haydar Haydar” gibi tasavvufi derinliği olan şah eserlere imza atmış büyük bir bağlama virtüözü ve ses sanatçısıdır. Erzincanlı olan sanatçı, nefes ve deyiş geleneğini en yüksek teknikle icra etmiştir.
Erdal Erzincan: Arif Sağ’ın öğrencisi ve bağlamanın modern çağdaki en büyük ustalarından biridir. Şelpe tekniğini (pençesiz bağlama çalma) dünyaya tanıtmış, Alevi müziğinin teknik derinliğini uluslararası sahneye taşımıştır.
Ahmet Kaya: Protest müziğin en büyük ismi kabul edilir. Malatya kökenli olan sanatçı, toplumsal muhalefeti, özgürlüğü ve aşkı anlatan şarkılarıyla bir dönemin sesi olmuştur. “Başkaldırıyorum” ve “Giderim” gibi unutulmaz eserleri vardır.
Müslüm Gürses: “Müslüm Baba” olarak anılan efsane sanatçı, aslen Şanlıurfa kökenli olup Alevi kültürünün “dert ve sabır” felsefesini arabesk müzikle harmanlamıştır. Sadece sesiyle değil, beyefendi kişiliğiyle de efsaneleşmiştir.
Cem Karaca: Anadolu Rock müziğinin kurucularındandır. Siyasi ve toplumsal içerikli şarkılarıyla tanınan sanatçı, hayatının bir döneminde tasavvufa yönelmiş ve Alevi-Bektaşi nefeslerini rock tınılarıyla yorumlamıştır.
Barış Manço: Türkiye’nin dünyadaki yüzü olan sanatçı, şarkılarında kullandığı öğütler, atasözleri ve barışçıl diliyle Alevi kültüründeki “insan-ı kamil” (olgun insan) öğretisine yakın bir duruş sergilemiştir.
Edip Akbayram: “Aldırma Gönül” ve “Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz” gibi eserleriyle tanınan, Anadolu rock ve özgün müziğin en güçlü seslerindendir. Uzun yıllardır çizgisini bozmadan toplumsal içerikli sanat yapmaya devam etmektedir.
Orhan Gencebay: Arabesk müziğin kurucularından olan “Orhan Baba”, Samsun kökenli olup bağlamadaki ustalığı ve bestelerindeki felsefi derinlikle tanınır. Birçok eserinde tasavvufi öğelere yer vermiştir.
Zeki Alasya & Metin Akpınar: Türk tiyatrosu ve sinemasının en ikonik ikilisidir. Toplumsal eleştiriyi mizahla birleştiren bu usta sanatçılar, Alevi kültürünün hoşgörü ve zeka odaklı sanat anlayışını sahnede temsil etmişlerdir.
Fikret Kızılok: Türk pop ve rock müziğinin en entelektüel isimlerinden biridir. Anadolu motiflerini deneysel müzikle birleştirmiş, “Gönül” gibi zamansız şarkılara imza atmıştır.
Oya Aydoğan: Yeşilçam’ın gülen yüzü ve sevilen oyuncusudur. Hem sinema filmlerindeki performansı hem de televizyon dünyasındaki samimi duruşuyla tanınan Erzincan kökenli bir sanatçıdır.
Yonca Evcimik: 90’lı yıllarda Türk pop müziğinde dansı ve enerjiyi ön plana çıkaran, “Abone” şarkısıyla devrim yapmış bir pop ikonudur.
Özcan Türe: Türk halk müziğinin son dönemdeki en sevilen isimlerindendir. Özellikle seslendirdiği ağır deyişler ve türkülerle geniş bir dinleyici kitlesine ulaşmıştır.
Alevi Kökenli Ünlüler
Selda Bağcan: Sadece Türkiye’de değil, dünyada da efsane kabul edilen bir protest müzik sanatçısıdır. Anadolu’nun deyişlerini modern bir yaklaşımla yorumlamış, kendine has güçlü sesiyle dünya müzik listelerine girmiştir.
Aşık Veysel: Türk halk şiirinin ve ozanlık geleneğinin son büyük temsilcisidir. Gözleri görmese de gönül gözüyle yazdığı “Uzun İnce Bir Yoldayım”, “Kara Toprak” gibi eserleriyle insanlığı, ölümü ve doğayı en yalın haliyle anlatmıştır.
Muharrem Ertaş: Abdallık geleneğinin en büyük ustalarından ve Neşet Ertaş’ın babasıdır. Kırşehir yöresine ait bozlakların piri kabul edilir; sesi ve bağlamasıyla adeta bir devri temsil eder.
Ahmet Aslan: Zazaca ve Türkçe eserleriyle tanınan, geleneksel müziği modern batı enstrümanlarıyla harmanlayan özgün bir sanatçıdır. Kendi tasarımı olan “La-Tar” adlı enstrümanıyla mistik bir müzik dili oluşturmuştur.
Ruhi Su: Bas bariton sesiyle halk müziğini akademik ve operatik bir disiplinle yeniden yorumlamıştır. Türk halk müziğinin derlenmesi ve kitlelere ulaştırılmasında devrim niteliğinde işlere imza atmıştır.
Erkan Oğur: Perdesiz gitarın mucidi ve müzik dünyasının en saygın dehalarından biridir. Anadolu’nun kadim tınılarını caz ve blues ile birleştirmiş, ruhu dinlendiren derin müzikal eserler üretmiştir.
Moğollar Grubu: Anadolu Rock müziğinin öncülerindendir. Cahit Berkay’ın önderliğinde halk müziği ezgilerini modern rock tınılarıyla harmanlamış, “Selvi Boylum Al Yazmalım” gibi efsanevi film müziklerine imza atmışlardır.
Müzeyyen Senar: “Cumhuriyetin Divası” olarak anılan sanatçı, Türk Sanat Müziği’nin en büyük sesidir. Kendine has tavrı ve yorumuyla bir dönemi şekillendirmiş, sanata olan katkılarıyla ölümsüzleşmiştir.
Ferhat Tunç: Tunceli kökenli sanatçı, protest müziğin ve toplumsal içerikli şarkıların en tanınan isimlerinden biridir. Kariyeri boyunca barış ve insan hakları temalı birçok esere imza atmıştır.
Engin Nurşani: Genç yaşta hayatını kaybeden sanatçı, babası Ali Nurşani’den aldığı ozanlık mirasını başarıyla sürdürmüştür. Modern halk müziği tarzında seslendirdiği türküler genç nesil tarafından çok sevilmiştir.
Ali Baran: Kürtçe ve Türkçe halk müziği eserleriyle tanınan sanatçı, özellikle deyiş ve semah yorumlarıyla bu kültürü Avrupa sahnesine de taşımıştır.
Timuçin Esen: Hem oyunculuğuyla hem de müzisyen kimliğiyle tanınır. Özellikle Müslüm Gürses’in hayatını anlatan “Müslüm” filmindeki performansı ve seslendirdiği şarkılarla büyük takdir toplamıştır.
Harika Avcı: 80’li ve 90’lı yılların en popüler ses ve sinema sanatçılarından biridir. Gazino kültürünün ve Türk sanat müziğinin en çok konuşulan isimleri arasında yer almıştır.
Özdemir Erdoğan: “İkinci Bahar” ve “Bana Ellerini Ver” gibi unutulmaz klasiklere imza atan usta bir besteci ve yorumcudur. Anadolu tınılarını caz ve pop ile harmanlamıştır.
Nevzat Çelik: “Şafak Türküsü” şiirinin yazarı olan önemli bir şairdir. Ahmet Kaya tarafından bestelenen bu şiiri, toplumun geniş kesimlerince ezbere bilinir.
Behzat Uygur: Nejat Uygur geleneğinden gelen, tiyatro ve televizyon dünyasının sevilen bir ismidir. Hem oyunculuğu hem de sunduğu programlarla aile sıcaklığında bir sanat anlayışı sunmaktadır.
Diğer Meşhur Alevi Ünlüler ve Alevi Şarkıcılar
- Müslüm Gürses: Arabesk müziğin ünlü ismi olan Müslüm Gürses, Alevi bir aileden gelmektedir.
- Cem Karaca: Türk rock müziğinin öncülerinden biri olan Cem Karaca, Alevi bir ailede doğmuştur.
- Orhan Gencebay: Arabesk ve Türk halk müziği sanatçısı olan Orhan Gencebay, Alevi kökenlidir.
- Edip Akbayram: Türk halk müziği ve pop müziği sanatçısı Edip Akbayram, Alevi bir aileden gelmektedir.
- Metin Akpınar: Türk sinemasının ve tiyatrosunun en önemli isimlerinden biri olan Metin Akpınar, Alevi bir aileden gelmektedir.
Bu listedeki kişilerin tümü, Alevi oldukları bilinen ve kendi alanlarında önemli başarılar elde etmiş kişilerdir. Ancak, bu kişilerin inançları, kişisel yaşamlarının bir parçasıdır ve onları bu özellikleriyle değil, başarıları ve yetenekleriyle tanımlamak önemlidir. Bu liste, kişilerin tümüne dair tam ve kesin bir bilgi sağlamamaktadır ve bazıları kişisel inançlarını özel tutmayı tercih edebilir.
Alevi Sanatçılar ve Kültürel Miras Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye’de sanat camiasında neden bu kadar çok alevi ünlüler bulunmaktadır?
Alevilik geleneği, tarih boyunca “söz ve bağlama” (tel) üzerine kurulu bir sözlü kültürle beslenmiştir. Cem ibadetlerinin ve sosyal yaşamın ayrılmaz bir parçası olan müzik, bu kültürle büyüyen çocukların sanatla erken yaşta tanışmasını sağlar. Bu köklü sanatsal altyapı, müzikten sinemaya kadar birçok alanda çok başarılı alevi ünlüler yetişmesine zemin hazırlamıştır.
Alevi şarkıcılar ve ozanların Türk halk müziğindeki yeri nedir?
Türk halk müziği repertuvarının büyük bir bölümü, alevi şarkıcılar ve ozanların deyişlerinden, nefeslerinden oluşur. Aşık Veysel, Arif Sağ ve Musa Eroğlu gibi isimler, Anadolu’nun felsefesini ve toplumsal dertlerini notalara dökerek bu müziğin temel taşlarını inşa etmişlerdir.
Bir kişinin alevi ünlüler listesinde yer alması sanatını nasıl etkiler?
Genellikle bu kökenden gelen sanatçıların eserlerinde; hümanizm (insan sevgisi), toplumsal adalet, hoşgörü ve doğa sevgisi gibi temalar ön plana çıkar. Alevi ünlüler, sanatlarını icra ederken genellikle “İncinsen de incitme” felsefesini temel alarak evrensel bir barış dili oluştururlar.
En çok dinlenen alevi ünlüler kimlerdir?
Müzik dünyasında Selda Bağcan, Ahmet Kaya ve Müslüm Gürses gibi isimler zamansız eserleriyle en çok dinlenenler arasındadır. Modern dönemde ise Erdal Erzincan, Ahmet Aslan ve Yıldız Tilbe gibi alevi ünlüler ve alevi şarkıcılar, hem dijital platformlarda hem de konser alanlarında milyonlarca dinleyiciye ulaşmaktadır.
Alevi ünlüler sadece müzik alanında mı başarı göstermişlerdir?
Hayır, alevi ünlüler sanatın her dalında kendilerini kanıtlamışlardır. Yılmaz Güney gibi dünya çapında ödüllü yönetmen ve oyuncular, Metin Akpınar ve Zeki Alasya gibi tiyatro dehaları, bu kültürel birikimi beyaz perdeye ve sahneye taşıyan önemli isimlerdir.
