Zekat nedir sorusunun en yalın karşılığı; serveti hırstan arındırıp toplumsal bir şifaya dönüştüren ilahi bir paylaşım köprüsü olmasıdır; bu köprüden geçmek isteyen her Müslümanın ise öncelikle zekatın şartları nelerdir sorusuna yanıt veren nisap ve yıllık birikim gibi temel yükümlülükleri eksiksiz taşıması gerekir.
Zekat Nedir?
İslam’ın sarsılmaz beş temelinden biri olan zekât, sadece bir miktar paranın el değiştirmesi değil, toplumsal vicdanı ayakta tutan en güçlü sosyal dayanışma köprüsüdür. Maddi olanakları yerinde olan bireylerin, sahip oldukları servetin belirli bir kısmını ihtiyaç sahiplerine aktarmasını öngören bu ibadet, ekonomik uçurumları kapatırken toplumsal barışı da ilmik ilmik örer. Paranın sadece belli bir zümre arasında dönüp durmasını engelleyerek, adaletin sağlandığı sağlıklı bir ekonomik denge inşa eder.
Bu kutlu paylaşım, aslında verenden çok verene hizmet eden derin bir manevi arınma sürecidir. Zekât veren kişi, ruhunu hapseden mülkiyet hırsından ve bencillikten sıyrılarak kalbini paylaşmanın verdiği eşsiz huzura açar. İslam inancına göre zekât malı eksiltmez; aksine manevi bir kalkan oluşturarak var olan servetin bereketini artırır ve onu her türlü kirden temizler. Böylece birey, hem dini bir yükümlülüğü yerine getirmenin iç rahatlığını yaşar hem de malını manevi bir güvence altına almış olur.
Zekatın Şartları: Kimler Zekât Vermelidir?
Zekât, şartları net bir şekilde belirlenmiş mali bir yükümlülüktür. Bir Müslümanın zekât vermekle sorumlu olması için şu kriterleri taşıması gerekir:
- Nisap Miktarı: Temel ihtiyaçlar ve borçlar çıktıktan sonra kenarda 80,18 gram altın veya buna eşdeğer nakit/ticari mala sahip olmak.
- Yıllanma Şartı: Sahip olunan bu birikimin üzerinden bir tam hicri yılın (354 gün) geçmiş olması gerekir.
- Borçtan Arınmış Olma: Zekât yükümlülüğü için malın temel ihtiyaçlardan ve borçlardan arındırılmış olması esastır.
Kısaca Hesaplama: Borçlar ödendikten sonra elinizde kalan mülk nisap miktarının üzerindeyse, bu servetin kırkta birini (%2,5) ihtiyaç sahiplerine ulaştırmak dini bir görevdir.
Zekât Kimlere Verilir? (8 Sınıf)
Kur’an-ı Kerim, Tevbe Suresi 60. ayetiyle zekâtın ulaştırılması gereken adresleri net bir şekilde belirlemiştir:
- Fakirler: Temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlananlar.
- Miskinler: Hiçbir geliri veya malı bulunmayan, çok zor durumdaki kişiler.
- Borçlular: Borç yükü altında ezilen ve ödeme gücü kalmayan kimseler.
- Yolda Kalmışlar: Seyahat esnasında parasız kalıp memleketine dönemeyenler.
- Allah Yolundakiler: İslam’ın yayılması, eğitimi ve korunması için hizmet verenler.
- Müellefe-i Kulûb: Kalpleri İslam’a ısındırılmak istenenler.
- Zekât Memurları: Zekâtın toplanması ve dağıtımıyla görevli kişiler.
- Esir ve Köleler: Özgürlüğünü kazanmak için maddi desteğe ihtiyacı olanlar.
⚠️ Önemli Uyarı: Zekât; anne, baba, büyükanne, büyükbaba, çocuklar ve torunlar gibi birinci derece akrabalara verilmez. Çünkü bu kişilere bakmak zaten kişinin doğrudan sorumluluğundadır.
Zekât Hangi Varlıklar Üzerinden Hesaplanır?
Zekât, sahip olunan varlığın cinsine göre farklı hesaplama yöntemlerine ve oranlara tabidir. İşte temel mal grupları ve zekât ölçüleri:
- Altın, Gümüş ve Nakit Varlıklar: Elinizde bulunan altın, gümüş, Türk Lirası veya döviz cinsi paralar ile banka mevduatlarınız zekâta tabidir. Bu varlıkların toplam değeri 80,18 gram altın değerine (nisap miktarı) ulaşıyorsa, üzerinden bir yıl geçmesi şartıyla %2,5 (1/40) oranında zekât verilmelidir.
- Ticari Emtia (Ticaret Malları): Kâr amacıyla alınıp satılan her türlü ticari mal (tekstil, gıda, otomobil, hammadde vb.) zekâta tabidir. Yıl sonundaki toplam piyasa değeri üzerinden yine %2,5 oranında hesaplama yapılır.
- Tarım Ürünleri (Öşür): Toprak mahsullerinde zekât, hasat zamanı verilir. Sulama yöntemine göre oran değişir:
- Masrafsız Sulama: Yağmur veya nehir suyuyla doğal olarak sulanan ürünlerde %10.
- Emekli Sulama: Motor, kuyu veya paralı su gibi masraflı yöntemlerle sulanan ürünlerde %5.
- Hayvancılık: Belirli sayılara ulaşan koyun, keçi, sığır ve deve gibi hayvanlar zekâta tabidir. Örneğin, 40 koyun/keçi için 1 adet koyun/keçi zekât olarak verilir.
- Gayrimenkul ve Kira Gelirleri: İçinde oturduğunuz ev veya şahsi aracınız zekâttan muaftır. Ancak kira geliri elde etmek amacıyla sahip olunan dükkan, daire gibi mülklerin kendisi değil, elde edilen net kira geliri (nisabı aşıyorsa) zekâta tabidir.
Önemli Not: Kişisel kullanımınızda olan ev, araba, ev eşyaları ve mesleki araç-gereçler zekâta tabi değildir. Ancak bu varlıklar yatırım veya ticaret amacıyla alınıp satılıyorsa ticari mal statüsüne girer.
Zekat Ne Zaman ve Nasıl Verilmelidir?
Zekâtın ödenmesi için belirli bir “takvim ayı” zorunluluğu bulunmasa da, uygulanış biçimi hakkında bilinmesi gereken önemli noktalar şunlardır:
- Ramazan Ayı Tercihi: İslam dünyasında zekâtın genellikle Ramazan ayında verilmesi bir gelenek haline gelmiştir. Bunun sebebi, bu mübarek ayda yapılan ibadetlerin ve yardımların sevabının katlanarak artacağına inanılmasıdır.
- Vakit Kaybetmeme Esası: Zekât yükümlülüğü, malın üzerinden bir hicri yıl geçmesiyle doğar. Bu borç oluştuğunda, ihtiyaç sahiplerini daha fazla bekletmemek adına zekâtın en kısa sürede ulaştırılması en faziletli olanıdır.
- Ödeme Esnekliği: Zekâtın tamamını tek seferde vermek zorunda değilsiniz. Yıl içinde hesapladığınız miktarı parça parça veya aylık düzenli yardımlar şeklinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırabilirsiniz. Önemli olan, yıl sonunda hesaplanan toplam miktarın eksiksiz dağıtılmış olmasıdır.
Zekat Verirken Dikkat Edilmesi Gereken İncelikler
Zekâtın kabulü ve amacına ulaşması için sadece parayı teslim etmek yetmez, şu hassasiyetlere de dikkat edilmelidir:
- Niyet Şartı: Zekât bir ibadettir; bu nedenle verirken kalben veya lisanen bunun zekât olduğuna niyet etmek gerekir. Sıradan bir bağıştan (sadaka) bu şekilde ayrılır.
- İncitmeden Vermek: Kur’an-ı Kerim’in uyarısıyla, yapılan yardımı kişinin başına kakmamak ve onu mahcup etmemek esastır. “Sağ elin verdiğini sol el görmemeli” prensibi zekât dağıtımında temel rehber olmalıdır.
- Öncelik Sırası: Zekât verirken önce kendi yakın çevrenizdeki (bakmakla yükümlü olmadığınız) muhtaç akrabalardan, komşulardan ve ilim talebelerinden başlamak daha sevaptır.
Zekât ve Sadaka Arasındaki Temel Farklar
Zekât ile sıradan yardımlar (sadaka) sıkça karıştırılmaktadır. Aralarındaki farkları bilmek, ibadetin doğruluğu açısından kritiktir:
| Özellik | Zekât | Sadaka |
| Hükmü | Farz (Kesin bir zorunluluktur). | Sünnet/Müstehap (Gönüllü yardımdır). |
| Miktar | Belirlidir (Genellikle 1/40). | Sınırı yoktur, istenilen miktarda verilir. |
| Zaman | Üzerinden bir yıl geçmesi gerekir. | Her an, her dakika verilebilir. |
| Şart | Nisap miktarı mala sahip olmak gerekir. | Herkes (az miktarda da olsa) verebilir. |
Modern Yatırımlarda Zekât: Hisse Senetleri ve Kripto Paralar
Günümüz ekonomik şartlarında birikim araçları çeşitlenmiştir. Bu yeni nesil varlıkların zekâtı şu şekilde hesaplanır:
- Hisse Senetleri: Eğer hisseler uzun vadeli yatırım ve kâr payı (temettü) için tutuluyorsa, şirketin dönen varlıkları üzerinden hesaplama yapılır. Eğer al-sat (ticaret) amacıyla tutuluyorsa, o günkü piyasa değeri üzerinden %2,5 oranında zekât verilir.
- Kripto Paralar: Bitcoin, Ethereum ve diğer dijital varlıklar, İslam alimlerinin büyük çoğunluğu tarafından “mali bir değer” (mal) olarak kabul edilir. Dolayısıyla bu varlıklar nisap miktarını aşıyorsa, piyasa değerleri üzerinden yıllık %2,5 oranında zekâtları ödenmelidir.
Zekat Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Zekât miktarı tam olarak ne kadardır?
Zekât miktarı, kural olarak zekâta tabi olan nakit para, altın, gümüş ve ticaret mallarının toplam değerinin 40’ta biri, yani %2,5’idir. Tarım ürünlerinde ve hayvanlarda bu oran değişkenlik gösterir.
Kimler kesinlikle zekât vermelidir?
Müslüman olan, akıl sağlığı yerinde, ergenlik çağına girmiş, temel ihtiyaçları ve borçları dışında 80,18 gram altın değerinde mala sahip olan ve bu malın üzerinden bir tam yıl geçmiş olan herkes zekât vermekle yükümlüdür.
Zekât kimlere verilmez?
Bakmakla yükümlü olduğunuz birinci derece akrabalara zekât verilmez. Bu kişiler; anne, baba, büyükanne, büyükbaba, çocuklar ve torunlardır. Ayrıca zengin sayılan kişilere ve gayrimüslimlere de zekât verilmemesi gerekir.
Kardeşe, amcaya veya dayıya zekât verilebilir mi?
Evet, verilebilir. Eğer bu akrabalarınız fakirse ve zekât alabilecek şartları taşıyorlarsa onlara zekât vermenizde bir sakınca yoktur. Hatta İslam alimleri, ihtiyaç sahibi yakın akrabaya zekât vermenin daha sevap olduğunu belirtir.
Oturduğum evin veya bindiğim arabanın zekâtını vermeli miyim?
Hayır. Bir Müslümanın yaşamını sürdürmesi için gerekli olan temel ihtiyaçları (oturduğu ev, kullandığı araç, ev eşyaları, mesleki aletler) zekâta tabi değildir. Ancak bu mallardan biri ticaret amacıyla (satıp kâr etmek için) tutuluyorsa zekâtı verilir.
Borcu olan bir kimse zekât vermeli midir?
Elinizdeki mevcut maldan borçlarınızı düştükten sonra kalan miktar halen nisap miktarı (80,18 gr altın) üzerindeyse zekât vermeniz gerekir. Eğer borç düşüldüğünde kalan para nisap miktarının altına iniyorsa zekât yükümlülüğü kalkar.
Kripto paralar ve hisse senetleri için zekât hesaplanır mı?
Evet. Kripto paralar, hisse senetleri ve yatırım amaçlı alınan her türlü dijital varlık bir değer ifade ettiği için zekâta tabidir. Bu varlıkların zekât verme dönemindeki güncel piyasa değerleri üzerinden %2,5 oranında zekât hesaplanmalıdır.
Altın borcu olan kişi zekâtını nasıl hesaplamalıdır?
Eğer birine altın borcunuz varsa, elinizdeki toplam varlıktan bu altın borcunun değerini düşmelisiniz. Kalan miktar nisap miktarının üzerindeyse zekâtınızı verirsiniz. Ancak borcunuz henüz vadesi gelmemiş uzun vadeli bir taksit ise (örneğin konut kredisi gibi), sadece o yıl içinde ödemeniz gereken taksit miktarını düşmeniz önerilir.
Gayrimenkul yatırımlarında (arsa, dükkan, daire) zekât nasıl verilir
Kullanım dışındaki gayrimenkullerde belirleyici olan niyettir. Eğer arsa veya daireyi ticaret yapmak (satıp kâr etmek) amacıyla aldıysanız, her yıl o malın güncel piyasa değeri üzerinden %2,5 zekât vermeniz gerekir. Ancak niyetiniz sadece kira geliri elde etmekse, mülkün bedeli üzerinden değil, biriken kira gelirinden (nisabı aşıyorsa) %2,5 zekât verilir.
Eşlerin birbirine zekât vermesi caiz midir?
Bir erkek, karısına zekât veremez; çünkü kocanın eşine bakma yükümlülüğü (nafaka) zaten farzdır. Ancak İslam alimlerinin çoğuna göre, bir kadın eğer zenginse ve kocası fakirse, kadın kocasına zekât verebilir. Çünkü kadının kocasına bakma gibi yasal bir yükümlülüğü yoktur ve bu yardımlaşma aile birliğini güçlendirir.
